คาร์ล มาร์กซ์ : “ข้าพเจ้าไม่ได้เป็นมาร์กซิสต์”

by | Apr 27, 2023 | Articles บทความ, Translation, ประวัติศาสตร์ History, ไทย

แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษ “Je ne suis pas marxiste” – Michael Heinrich
ผู้แปล: สหายคำผาน


ไมเคิล ไฮน์ริช กล่าวว่า มาร์กซ์ไม่ได้พยายามสร้าง “ลัทธิมาร์กซ์” ขึ้นมาในฐานะสิ่งที่มุ่งนิยามตัวเองว่าเป็น “ความจริง” แต่มาร์กซ์ปรารถนาจะทำลายความจริงทั้งปวงลงต่างหาก

คนที่ไปเยี่ยมหลุมศพของคาร์ล มาร์กซ์ (Karl Marx) ณ สุสานไฮเกท (Highgate Cemetery) ในลอนดอน (London) จะเห็นแท่นอันใหญ่ซึ่งมีรูปปั้นครึ่งตัวขนาดมหึมาของมาร์กซ์อยู่ข้างบน คนที่ไปยืนอยู่ตรงนั้นก็จะต้องเงยหน้าขึ้นมามองเขา ใต้รูปปั้นสลักเป็นอักษรสีทองว่า “คนงานจากทุกหนแห่งจงรวมตัวกัน” (“Workers of all lands unite”) และด้านล่างสลักว่า “Karl Marx” ซึ่งเป็นตัวอักษรสีทองเช่นกัน ด้านล่างเป็นศิลาฤกษ์ขนาดเล็กอยู่ในแท่น สลักเป็นชื่อของคนที่ถูกฝังไว้ที่นี่โดยเป็นอักษรเรียบง่ายที่ไม่ใช่สีทอง ข้าง ๆ คาร์ล มาร์กซ์ ก็คือ เจนนี่ (Jenny) ภรรยาของเขา แฮร์รี ลองเกต (Harry Longuet) หลานชาย และ เอลานอร์ (Eleanor) ลูกสาว รวมไปถึง เฮลีน ดีมุธ (Helene Demuth) ซึ่งเป็นผู้นำครอบครัวของมาร์กซ์มาหลายทศวรรษ

มาร์กซ์เลือกแผ่นศิลาฤกษ์รูปทรงเรียบง่ายด้วยตัวเองหลังจากที่ภรรยาของเขาถึงแก่กรรม เขาไม่ใช่คนประเจิดประเจ้อ เขาพูดออกมาเลยว่าอยากให้จัดงานศพเขาแบบเงียบ ๆ โดยให้มีคนเข้าร่วมนิดเดียวพอ มีคนมางานศพเขาแค่สิบเอ็ดคนเท่านั้น ฟรีดริช เองเกลส์ (Friedrich Engels) สามารถเข้าไปขัดขวางแผนการของพรรคสังคมประชาธิปไตยเยอรมันที่พยายามจะสร้างอนุสาวรีย์ให้กับมาร์กซ์ตรงสุสาน เขาเขียนจดหมายถึง ออกุส บีเบิล (August Bebel) ว่า ครอบครัวของมาร์กซ์ไม่เห็นด้วยกับการสร้างอนุสาวรีย์ให้เขา เพราะสำหรับครอบครัวของมาร์กซ์แล้ว ศิลาฤกษ์ขนาดเล็ก “จะถูกลดทอน/ดูหมิ่น/ไม่ให้เกียรติ หากถูกแทนที่ด้วยอนุสาวรีย์” (MECW 47, p. 17)

ประมาณ 70 ปีต่อมา ทุกคนก็จากไปและไม่เหลือใครที่จะมาปกป้องหลุมศพของมาร์กซ์อีก อนุสาวรีย์ปัจจุบันถูกสั่งให้สร้างขึ้นโดยพรรคคอมมิวนิสต์แห่งบริเตนใหญ่และเปิดโชว์ในปี ค.ศ. 1956 อนุสาวรีย์คงจะมีขนาดใหญ่กว่านี้ถ้าไม่มีกฎเข้ามาจำกัด เหล่านักมาร์กซิสต์แสดงตัวว่าต่อต้านเจตจำนงของมาร์กซ์อย่างชัดเจน

“ข้าพเจ้าไม่ใช่มาร์กซิสต์” (“Je ne suis pas marxiste”) มาร์กซ์กล่าวกับ พอล ลาฟาร์ก (Paul Lafargue) ลูกเขยของเขาด้วยท่าทีหนหวยเมื่อลูกเขยเล่าถึงการเคลื่อนไหวของเหล่า “มาร์กซิสต์ฝรั่งเศส” เองเกลส์เองได้เผยแพร่ข้อความนี้ออกไปหลายครั้ง รวมทั้งในจดหมายที่ส่งถึงหนังสือพิมพ์ ซึ่งแน่นอนว่าเพื่อให้สาธารณชนได้อ่านกัน ระยะห่างระหว่างมาร์กซ์กับมาร์กซิสต์ยังปรากฏอยู่ในข้อคิดเห็นอื่น ๆ อีกด้วย ตอนมาร์กซ์อาศัยอยู่ในฝรั่งเศสเมื่อปี ค.ศ. 1882 เขาเขียนถึงเองเกลส์ว่า “พวก ‘มาร์กซิสต์’ และ พวก ‘ต่อต้านมาร์กซิสต์’ […] ในสภาสังคมนิยมของพวกเขาที่โรอาน (Roanne) และแซงต์เอเตียน (St-Étienne) ได้กระทำความฉิบหายวายป่วงเพื่อให้ข้าพเจ้าอยู่ในฝรั่งเศสอย่างไม่เป็นสุข.” (MECW 46, p. 339)

มาร์กซ์ไม่ได้ปรารถนาที่จะสร้าง “ลัทธิมาร์กซ์” ขึ้นมาไม่ว่าจะกรณีใด ๆ และไม่ใช่แค่นั้นด้วย ในตอนที่ อดอร์ฟ แวกเนอร์ (Adolph Wagner) นักเศรษฐศาสตร์ชาวเยอรมันคนแรกที่วิพากษ์วิจารณ์ทฤษฎีของมาร์กซ์ในงานของเขา เขียนเกี่ยวกับ “ระบบสังคมนิยม” ของมาร์กซ์ลงไปในงานของเขา มาร์กซ์ได้อ่านและตะขิดตะขวงใจเป็นอย่างมากจึงบันทึกลงสมุดโน้ตสั้น ๆ ว่า เขา “ไม่เคยสร้างระบบสังคมนิยม” (MECW 24, p. 533) ขึ้นมาแต่อย่างใด มาร์กซ์ไม่เคยคิดที่จะสถาปนา “ระบบ” หรือ “ลัทธิ” อะไรเลย ไม่มีถ้อยแถลงอันไหนของมาร์กซ์ที่บ่งบอกเลยว่า เขาพยายามสถาปนาตัวเองเป็นบิดา “ลัทธิ” มาร์กซ์ถือว่าตัวเองเป็นบุรุษของ “พรรค” (ซึ่งเขาไม่ได้หมายถึงองค์กรใดเป็นการเฉพาะ แต่หมายถึงกลุ่มพลังทั้งหมดที่กำลังต่อสู้กับระบบทุนนิยมและต่อสู้เพื่อการปลดปล่อยทางสังคม) และมาร์กซ์ถือว่าตัวเองเป็นบุรุษแห่งวิทยาศาสตร์ เขาถือว่างานเขียนเรื่อง “ทุน” (‘capital’) เป็น “ขีปนาวุธมหันตภัยร้ายแรงที่สุดที่ยังไม่เคยถูกขว้างใส่หัวกระฎุมพี (รวมไปถึงเจ้าที่ดินด้วย)” (MECW 42, p. 358) เขาถือว่างานชิ้นนี้เป็นหนึ่งใน “ความพยายามที่จะปฏิวัติวิทยาศาสตร์ด้วยวิธีการทางวิทยาศาสตร์” (MECW 41, p. 436) มาร์กซ์เป็นคนเน้นความสำคัญของ “วิทยาศาสตร์” เอง ในคำนำของ ‘ทุน’ เล่มแรกเขาเขียนไว้ว่า “ข้าพเจ้ายินดีรับฟังทุกความคิดเห็นที่เป็นการวิพากษ์วิจารณ์อย่างเป็นวิทยาศาสตร์” (MECW 35, p. 11) สิ่งที่มาร์กซ์เขียนเอาไว้ไม่ได้เป็นแค่วาทศิลป์ปากเปล่า มาร์กซ์รู้ดีว่า การยืนยันทางวิทยาศาสตร์ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยงและผิดพลาดได้ “De omnibus dubitandum” – “ทุกอย่างต้องถูกตั้งคำถาม” เขาเขียนข้อความดังกล่าวเป็นคำตอบต่อคำถามเรื่องคติประจำชีวิตในแบบสอบถามที่ลูกสาวเอามาให้เขา งานต้นฉบับของเขาจำนวนมากที่ไม่ได้ถูกตีพิมพ์ออกมา และงานฉบับปรับปรุงแก้ไขที่ตีพิมพ์ไปบ้างแล้วส่วนหนึ่ง เป็นสิ่งที่ยืนยันว่า เขาไม่ได้ยกงานของเขาให้อยู่ในสถานะที่ตั้งคำถามไม่ได้ อย่างไรก็ตาม ในประวัติศาสตร์ของลัทธิมาร์กซ์ การทำเช่นนี้กลับเป็นไปอีกแบบหนึ่ง

ตามประวัติศาสตร์แล้ว การที่ผลงานของเองเกลส์ในช่วงหลัง ๆ ได้รับความนิยมขึ้นมา โดยเฉพาะงานเขียนเกี่ยวกับ ‘การต่อต้านดูริง’ (Anti-Dühring) เป็นจุดเปลี่ยนที่นำไปสู่การสร้าง “ลัทธิมาร์กซ์” ขึ้นมา แต่การทำให้เองเกลส์กลายเป็น “ผู้ประดิษฐ์คิดค้น” ลัทธิมาร์กซ์ก็เหมือนเป็นการมองด้านเดียว เหมือนที่สำนักพิมพ์ Propyläen ทำตอนพวกเขาแปลชื่อชีวประวัติของเองเกลส์ ซึ่งเขียนขึ้นโดยทริสแทรม ฮันต์ (Tristram Hunt) เป็นภาษาเยอรมันว่า “บุรุษผู้คิดค้นมาร์กซิสม์” (“The Man who Invented Marxism”) ซึ่งต้นฉบับภาษาอังกฤษมีชื่อที่ตรงกว่านั้น นั่นก็คือ “คอมมิวนิสต์ในเสื้อฟร็อกโค้ท” (“The Frock-Coated Communist”)  และในทศวรรษที่ 1870 นี่เองที่แรงกดดันทั้งจากบีเบิล กับลีคเนค (Liebknecht) ผลักให้เองเกลส์ต้องเผชิญกับแนวคิดของอาจารย์มหาวิทยาลัยชาวเยอรมัน อาเกน ดูริง (Eugen Dühring)  ซึ่งนับวันเขาผู้นี้ยิ่งมีผู้สนับสนุนแนวคิดสังคมประชาธิปไตยเยอรมันของเขามากขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อดูริงอ้างว่าได้รวบรวม “ระบบ” ใหม่ขึ้นมา ซึ่งมีทั้งความละเอียดและครอบคลุมไม่ว่าจะเป็น ปรัชญา ประวัติศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ และวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ เองเกลส์จึงต้องติดตามเขาในทุก ๆ ด้านที่ว่ามา ในขณะเดียวกัน เองเกลส์ก็เน้นย้ำในอารภัมบท (preface) ว่า งานเขียนของเขา “ไม่ว่าจะด้วยวิธีหรือด้วยการตีความแบบใดก็ตาม ไม่สามารถมุ่งเสนอระบบอื่นแทน “ระบบ” ของดูริงได้ (MECW 25, p. 6) ทว่าคำใบ้นี้ก็ไม่ได้มีผลอะไรเลย เมื่อพิจารณาตามประวัติศาสตร์แล้ว การต่อต้านดูริงกลายเป็นจุดเปลี่ยนที่ก่อให้เกิด “ระบบ” ขึ้นมา ซึ่งระบบที่ว่านี้ได้กลายมามีชื่อเสียงภายใต้ชื่อ “มาร์กซิสม์” ตัวแทนสำคัญคนแรกคือ คาร์ล เคาท์สกี้ (Karl Kautsky) ส่วนเลนิน (Lenin) เองก็ตามรอยระบบที่ว่านี้โดยไม่วิพากษ์วิจารณ์อะไรเลยจวบจนสงครามโลกครั้งที่ 1

เองเกลส์ยังคงล้อเลียน “ความจริงสุดท้ายและสูงสุด” (MECW 25 p. 28) ที่ดูริงอ้างถึง ตอนนี้คำกล่าวอ้างดังกล่าว รวมไปถึงการมโนถึงอำนาจอันไร้ขีดจำกัดทั้งหลายแหล่ที่มีรากฐานมาจากคำกล่าวอ้างนี้ ต่างถูกบรรดานักมาร์กซิสต์สร้างขึ้นอีกซ้ำแล้วซ้ำเล่า : “หลักคำสอนของมาร์กซิสม์มีอำนาจควบคุมทุกอย่างเพราะมันคือความจริง” ความแข็งทื่อทางความคิดเช่นนี้ถูกใส่ลงไปในแนวคิดมาร์กซิสม์สังคมประชาธิปไตยก่อนสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง และยังดำเนินต่อไปในลัทธิมาร์กซิสม์-เลนินนิสม์ ซึ่งกลายมาเป็นหลักคำสอนที่ได้รับการยอมรับในสหภาพโซเวียตหลังจากที่เลนินถึงแก่กรรม

ข้าพเจ้าอยากกล่าวให้ชัดว่า ข้าพเจ้าไม่ได้มุ่งหวังที่จะลดทอนความสำเร็จด้านการวิเคราะห์และด้านการเมืองของเคาท์สกี้ เลนิน หรือนักมาร์กซิสต์คนอื่น ๆ ถ้าเราอยากประเมินความสำเร็จเหล่านี้ เราก็ต้องประเมินเป็นกรณี ๆ ไป ข้าพเจ้ากำลังพูดถึงการลดทอนความคิดเชิงปรัชญาจำนวนมากที่ถูกยกว่าเป็น “ลัทธิมาร์กซ์” การยำรวมแนวคิดวัตถุนิยมพื้น ๆ เข้ากับแนวคิดความก้าวหน้าแบบกระฎุมพีและแนวคิดเฮเกลเลียนแบบหยาบ ๆ ออกมาเป็น “วัตถุนิยมวิภาษวิธี” กับ “วัตถุนิยมประวัติศาสตร์” ซึ่งเป็นศัพท์ที่หายังไงก็ไม่เจอในงานของมาร์กซ์

ตอนนี้ เหล่านักมาร์กซิสต์แห่งยุคสมัยใหม่ผู้รู้แจ้งและไม่ยึดติดกับคัมภีร์ จะรีบออกตัวปฏิเสธทันทีว่า พวกเขาไม่ใช่ลัทธิบูชาตัวบุคคลและไม่ได้บูชามาร์กซิสต์แบบเก่าที่ยึดติดกับคัมภีร์ด้วย มีเพียงจุดยืนอันรู้แจ้งของพวกเขาเท่านั้นที่ควรถือว่าเป็น “มาร์กซิสม์” สิ่งไม่พึงประสงค์ทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นบรรดาแนวคิดประวัติศาสตร์แบบกำหนดนิยม (determinist conceptions of history) ไปจนถึงการลดความสำคัญของความสัมพันธ์ทางเพศให้เป็น “ความขัดแย้งที่สำคัญรองลงมาเป็นอันดับสอง” ไปจนถึงกูลัก (Gulag) ของสตาลิน ล้วนไม่เกี่ยวข้องกับมาร์กซิสม์ที่แท้จริง แต่ถึงกระนั้น ถ้าเราถามว่า แล้วอะไรคือมาร์กซิสม์ที่แท้จริง? ก็จะไม่มีเสียงตอบรับจากเลขหมายที่ท่านเรียก ซึ่งนี่ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ และถ้าเราพยายามสร้าง “มาร์กซิสม์ที่แท้จริง” เราก็จะเจอกับความยุ่งยากลำบากใจ นั่นคือ ถ้าเราสอดแทรกเนื้อหาเข้าไปเยอะเกิน มันก็จะแข็งทื่อเกินไปและสุดท้ายก็จะขัดกับหลักการที่จะตามมา “Lysenkoism” เป็นตัวอย่างที่รู้จักกันดีของกรณีดังกล่าว แต่ถ้าเราปล่อยให้มันคลุมเครือหรืออยู่ในสถานะกว้าง ๆ เอาไว้ก่อน มันก็จะมีปัญหาตรงที่มาร์กซิสม์จะอยู่ในสถานะซ้ำซากจำเจ/เดิม ๆ/แข็งทื่อ เช่น การบอกว่า วัตถุเท่านั้นที่เป็นของจริง (everything real is material) ประวัติศาสตร์ขับเคลื่อนด้วยความขัดแย้ง ฯลฯ

นักมาร์กซิสต์บางคนมองว่า จอร์จ ลูคัส (Georg Lukács) เป็นคนที่หาทางลงให้กับปัญหาเหล่านี้ได้ ตามคำกล่าวของลูคัส แม้ว่าผลลัพธ์บางประการของทฤษฎีของมาร์กซ์จะถูกพิสูจน์ว่าผิด แต่ “วิธีการ” ของมาร์กซ์ก็ยังคงอยู่ นั่นก็คือ การยึดมั่นในวิธีการค้นคว้าแบบ “วิภาษวิธีวัตถุนิยม” (materialist dialectic) ควรเป็นแกนหลักของ “ลัทธิมาร์กซ์แบบออร์โธดอกซ์” (orthodox marxism) แม้แต่ในหมู่นักมาร์กซิสต์เองก็ยังเห็นไม่ตรงกันว่าแนวทางแบบวิภาษวิธีที่คนพูดถึงกันเยอะ ๆ คืออะไรกันแน่ และจริง ๆ มันไม่ได้ให้เราต้องยึดติดกับวิธีการถ้ามันนำไปสู่ผลลัพธ์ที่ไม่ถูกต้อง ข้าพเจ้าไม่ได้พยายามจะเสนอว่า มีแนวคิดวัตถุนิยมและวิภาษวิธีที่สมเหตุสมผลอยู่ ข้าพเจ้าแค่คลางใจว่า คนอาจจะยำรวมฐานคิดต่าง ๆ ของภววิทยาอันใดอันหนึ่งหรือวิธีการที่กว้างจนครอบคลุมทุกอย่างซึ่งมีที่มาจากแนวคิดเหล่านี้

ถ้าเราไม่สามารถกำหนดได้ว่าจริง ๆ แล้วอะไรคือลัทธิมาร์กซ์ เรายังคงใช้คำ ๆ นี้ในเชิงพรรณนา/บรรยาย อย่างเดียวก็ได้ (descriptive way) ดังนั้น นิยามของคำว่า “ลัทธิมาร์กซ์” ก็คือ “ลัทธิมาร์กซ์หมายรวมถึงปฏิบัติการในช่วง 150 ปีที่ผ่านที่อ้างอิงงานเขียนของคาร์ล มาร์กซ์ รวมไปถึงนักเขียนและนักเคลื่อนไหวที่อ้างอิงถึงมาร์กซ์ในเวลาต่อมา ทั้งในแง่ของภาพรวมและความต่อเนื่อง” เมื่อคุยไปคุยมาก็จะมีการพูดถึง “การปู้ยี่ปู้ยำลัทธิมาร์กซ์ด้วยน้ำมือของลัทธิสตาลิน (Stalinism) และลัทธิฟาสซิสต์” เท่าที่เห็นคือ ลัทธิสตาลินไม่ได้ถูกนับให้เป็นส่วนหนึ่งของลัทธิมาร์กซ์แม้จะมีการอ้างอิงถึง “งานเขียนของคาร์ล มาร์กซ์” อยู่ก็ตาม และนักมาร์กซิสต์ร่วมสมัยส่วนใหญ่ก็ไม่ได้ติดใจเรื่องที่ลัทธิสตาลินเป็นส่วนหนึ่งของลัทธิมาร์กซ์ ซึ่งในหมู่คนเหล่านี้เองก็เป็นนักมาร์กซิสต์ที่เฉียบแหลม อย่างเช่น แอร์นส์ บล็อค (Ernst Bloch) ถ้าเราลบลัทธิสตาลินออกไปจากประวัติศาสตร์ลัทธิมาร์กซ์ เราจะก็ไม่ต่างอะไรจากสตาลิน ตรงที่เขาเองก็พยายามขีดฆ่าคนที่เขาเห็นว่าไม่ใช่ ‘มาร์กซิสต์’ ออกไปจากบันทึกประวัติศาสตร์และภาพถ่ายเก่า ๆ เช่นกัน

สำหรับนักมาร์กซิสต์ มันไม่ง่ายเลยที่จะบอกว่าจริง ๆ แล้ว “ลัทธิมาร์กซ์” คืออะไรกันแน่ ซึ่งเรื่องนี้ก็เป็นความผิดของมาร์กซ์ด้วย เราต้องยอมรับก่อนว่า ตัวมาร์กซ์เองไม่ได้ทำให้มันง่ายสำหรับพวกเขาเท่าไรนัก งานของมาร์กซ์ไม่ได้มีแค่งานเขียนที่เขาตีพิมพ์ออกมาเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงต้นฉบับอีกจำนวนมากที่ไม่ถูกตีพิมพ์ออกมาในช่วงชีวิตของเขา งานเขียนเกี่ยวกับพื้นฐานทฤษฎีทั้งหมดที่มาร์กซ์พยายามสร้างสรรค์ออกมาก็ยังไม่เสร็จเรียบร้อยดี ต้นฉบับที่ไม่ได้ตีพิมพ์ออกมา เช่น “ต้นฉบับเศรษฐกิจและปรัชญา” (“Economic and Philosophical Manuscripts”) ของปี ค.ศ. 1844 หรือ the omnibus ของปี ค.ศ. 1845/46 ซึ่งกลายมาเป็นที่รู้จักกันในชื่อ “อุดมการเยอรมัน” (“The German Ideology”) ก็ยังไม่เสร็จและยังกระจัดกระจายอยู่ งานเขียนที่ตีพิมพ์ออกมาหลายชิ้นก็มีทั้งบทสรุปของช่วงเวลาสั้น ๆ เช่น “แถลงการณ์คอมมิวนิสต์” ในปี ค.ศ. 1848 และมีทั้งที่เป็นส่วนหนึ่งของงานที่ยังเขียนไม่เสร็จ เช่น “ส่วนหนึ่งของการวิพากษ์เศรษฐกิจการเมือง” (“Contribution to the Critique of Political Economy”) (1859) เล่มแรก หรือ “ทุน” (“Capital.”) (1867/1872) เล่มแรก ในบทวิเคราะห์ทางการเมือง เช่น บรูแมร์ที่ 18 (“the 18th Brumaire”) (1852) หรือ “สงครามกลางเมืองในฝรั่งเศส” (“The Civil War in France”) (1871) มีการลงรายละเอียดเนื้อหาของแต่ละหัวข้ออย่างครอบคลุม แต่ทฤษฎีรัฐและการเมืองที่มาร์กซ์อยากเขียน กลับถูกเขียนออกมาแบบอ้อม ๆ ไม่ชัดเจนและไม่สมบูรณ์ มาร์กซ์จากไปทั้ง ๆ ที่ยังเขียนงานไม่เสร็จ ซึ่งไม่ใช่แค่ชิ้นเดียวแต่หลายชิ้นเลย จึงไม่แปลกที่การอภิปรายถึงงานเขียนเหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นความลึกตื้นหนาบาง ความแตกต่าง รวมไปถึงความเกี่ยวข้องระหว่างงานแต่ละชิ้น ล้วนเป็นวัตถุดิบชั้นดีที่ทำให้เกิดการถกเถียงมากมายมาจนถึงทุกวันนี้

นอกจากนี้ หลังจากที่มาร์กซ์เสียชีวิตลง มีการตีพิมพ์งานของเขาออกมาทีละนิดทีละหน่อยเท่านั้น (และยังคงถูกตีพิมพ์ออกมาอยู่จนทุกวันนี้) นักอ่านทุกรุ่นต้องเผชิญกับผลงานของมาร์กซ์ที่แตกต่างกันออกไป และในศตวรรษที่ 20 หลาย ๆ คนก็ได้ประกาศออกมาว่าจะได้รู้จักมาร์กซ์ตัวจริงแล้ว อย่างไรก็ตาม ผลงานที่ถูกตีพิมพ์ออกมาหลังจากที่เขาเสียชีวิตลงมักจะถูกแก้ไข/ปรับปรุง อย่างละเอียดโดยบรรณาธิการที่มีส่วนเกี่ยวข้องก่อนจะตีพิมพ์ โดยเฉพาะ ทุน เล่ม 2 และ 3 ที่เองเกลส์เป็นคนตีพิมพ์ รวมไปถึง “ต้นฉบับเศรษฐกิจและปรัชญา” และ “อุดมการเยอรมัน” ซึ่งตีพิมพ์ในทศวรรษที่ 1920 และ 1930 ส่วนงานเขียนของมาร์กซ์และเองเกลส์ได้รับการตีพิมพ์อย่างสมบูรณ์โดยปราศจากการแก้ไขใด ๆ เป็นครั้งแรกในเล่มที่สองของชุดงานเขียนที่มีชื่อว่า “Marx Engels Gesamtausgabe” (MEGA) ซึ่งตีพิมพ์ออกมาตั้งแต่ปี ค.ศ. 1975 และตอนนี้ก็มีอยู่เพียงครึ่งเดียวเท่านั้น

อย่างไรก็ตาม ในสายธารแนวคิดมาร์กซิสม์ที่ถูกพัฒนาขึ้นมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ตำราของมาร์กซ์และเองเกลส์ก็ไม่ได้มีบทบาทอะไรขนาดนั้นอยู่ดี ตอนแรก ผู้คนชื่นชอบแนวคิดโดน ๆ ไม่กี่อย่าง เช่น “ประวัติศาสตร์ทั้งปวงคือประวัติศาสตร์ของการต่อสู้ทางชนชั้น” (history always being a “history of class struggle”) หรือ “คอมมิวนิสม์คือการเคลื่อนไหวที่มุ่งทำลายสรรพสิ่งในปัจจุบันกาลลงอย่างจริงจัง” (communism as “the real movement that abolishes the present state of things”) ไม่ค่อยมีคนสนใจบริบทในตอนที่มาร์กซ์เขียนถ้อยแถลงเหล่านี้ขึ้นมา และถ้อยแถลงเหล่านี้อาจถูกนำมาดัดแปลงเพื่อพัฒนาทฤษฎีของเขาอย่างไรบ้างก็เป็นเรื่องที่ถูกมองข้าม ในสายตาของมาร์กซิสม์ มาร์กซ์ไม่ใช่คนที่น่าสนใจในฐานะ ‘นักคิดผู้หมั่นเรียนรู้และพัฒนาแนวคิดของตัวเองอย่างเสมอต้นเสมอปลาย’ แต่เขาเป็นบุคคลที่น่าสนใจในฐานะ ‘ผู้สถาปนาความจริงสูงสุด’ นั่นก็คือ “ลัทธิมาร์กซ์”

ในทำนองเดียวกัน นักมาร์กซิสต์สมัยใหม่ผู้รู้แจ้งหลายคนยังเว้นระยะห่างที่แน่นอนในการที่จะเข้าไปข้องเกี่ยวกับงานของมาร์กซ์ พวกเขาย้ำอยู่บ่อย ๆ ว่า ไม่ได้ต้องการที่จะ “ศึกษาภาษา (ของมาร์กซ์?-ผู้แปล) ในแง่ของบริบททางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม” (philology–ภาษาศาสตร์**) แต่ต้องการศึกษามาร์กซ์ในแง่มุมทางการเมือง/อย่างเป็นการเมือง อย่างไรก็ดี บ่อยครั้งการเว้นระยะห่างจากภาษาศาสตร์ หลัก ๆ ก็เพื่อบรรลุเป้าหมายที่จะคงไว้ซึ่งทฤษฎีของมาร์กซ์และลัทธิมาร์กซ์ในแบบฉบับของพวกเขาเอง ยกตัวอย่างเช่น ถ้ามีใครอ้างถึงแนวคิด praxis (ซึ่งหลายคนมองว่าเป็นแก่นหลักของทฤษฎีของมาร์กซ์) ในงานเขียน Theses on Feuerbach โดยเชื่อมโยงและอ้างอิงต่อไปยังบริบทของการถกเถียงระหว่างฟอยเออร์บัค (Feuerbach) กับยุวเฮเกเลียน ซึ่งการอ้างอิงกลับไปยังต้นทาง (ที่ยังคงเป็นที่ถกเถียงกันอยู่-ผู้แปล) เช่นนี้ทำให้ Theses on Feuerbach สูญเสียความสำคัญ/ความมั่นคงลงในฐานะเอกสารต้นทาง/พื้นฐาน หรือถ้าใครขยายความว่า จริง ๆ แล้วมาร์กซ์เริ่มวิเคราะห์ทุนนิยมหลังจากที่เขียนงาน “แถลงการณ์คอมมิวนิสต์” ออกมา หรือถ้าใครถึงขั้นปฏิเสธข้อความในแถลงการณ์ดังกล่าว ก็จะไม่มีใครอยากคุยต่อ เช่นเดียวกัน ถ้ามีคนบอกว่า ไม่ใช่ทุกข้อความใน “ทุน” ที่จะอยู่ในสถานะแน่นอนตายตัวจนเอามาถกเถียงแลกเปลี่ยนกันไม่ได้ หรือถ้ามีคนบอกแนว ๆ ว่า มีข้อบ่งชี้ว่า ในปี ค.ศ. 1870 มาร์กซ์อาจวิเคราะห์ลงลึกมากขึ้นในเรื่องของ “กฎแนวโน้มของอัตรากำไรที่จะลดลง” (law of the tendency of the rate of profit to fall) ซึ่งเขาร่างขึ้นในต้นฉบับของทุนเล่มที่สามในปี ค.ศ. 1864/65 คนที่บอกแนว ๆ นี้จะโดนตอกกลับมาว่า “ให้ความสำคัญกับมิติทางภาษามากไป”

ขอย้ำชัด ๆ อีกครั้ง การบอกว่า “การวิพากษ์ทุนนิยมจะไม่หายไปพร้อม ๆ กับการศึกษามิติด้านภาษา” เป็นอะไรที่ได้ยินจนเบื่อ ในทางกลับกันเอง การบอกว่า “ถ้าใครอยากศึกษาแนวคิดของมาร์กซ์ ต้องใช้ทฤษฎีเหล่านั้นด้วยสายตาวิพากษ์และไม่ศึกษาตำราแค่เพียงเผิน ๆ ” ก็ซ้ำซากจำเจไม่แพ้กัน แต่ก็ใช่ การใช้ทฤษฎีของเขาโดยไม่วิพากษ์วิจารณ์อะไรเลยนี่แหละที่เกิดขึ้นอยู่บ่อย ๆ

ประเด็นสุดท้าย ในหมู่นักสังคมศาสตร์สายวิพากษ์ โดยเฉพาะในสมาคมวิจัยสังคมเชิงวิพากษ์ (Assoziation für kritische Gesellschaftsforschung/AkG) [สมาคมวิจัยสังคมเชิงวิพากษ์ – บันทึกของผู้แปล (ต้นฉบับ)] มีบุคคลนามว่า มิเชล ฟูโกต์ (Michel Foucault) ซึ่งเป็นบุคคลที่มีชื่อเสียงในระดับหนึ่ง มีการอ้างอิงถึงการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างอำนาจกับความรู้ของเขาอย่างล้นหลาม อย่างไรก็ตาม ภายในหมู่มาร์กซิสต์เอง แม้แต่คนที่มีความเป็นสมัยใหม่ไม่ยึดติดคัมภีร์ ก็ยังตะขิดตะขวงใจที่จะมองว่าลัทธิมาร์กซ์เป็นแค่ปมปัญหาความรู้-อำนาจ (power-knowledge complex) และในงานประชุมที่จัดขึ้นโดย AkG ไม่มีการถกเถียงหารือเกี่ยวกับลัทธิมาร์กซ์ในฐานะเครื่องมือที่ใช้ในการครอบงำเลย

มีการอภิปรายถกเถียงเกี่ยวกับลัทธิมาร์กซ์ใน GDR อยู่บ้าง แต่ไม่ได้มีเพียงแค่ลัทธิสตาลินกับประวัติศาสตร์ของพรรคคอมมิวนิสต์อำนาจนิยมเท่านั้นที่เข้าข่ายหัวเรื่องนี้ ซึ่งประวัติศาสตร์ของลัทธิมาร์กซ์เป็นประวัติศาสตร์ของการกีดกันและการครอบงำเสมอมา นอกจากนั้นเอง ในกลุ่มฝ่ายซ้ายและงานสัมมนาของมหาวิทยาลัยในฝั่งตะวันตก สิ่งที่หลาย ๆ คนยึดถือว่าเป็น “ลัทธิมาร์กซ์ที่แท้จริง” ยังทำให้เกิดการแบ่งแยกมากมายระหว่างสิ่งที่ถือว่า “ยังเป็นมาร์กซิสต์อยู่” กับสิ่งที่ “ไม่เป็นมาร์กซิสต์อีกต่อไป” และทำให้เกิดการแบ่งแยกว่าจะนับรวมหรือกีดกันสิ่งใดออกไปจากวาทกรรม (discourses) และปฏิบัติการทางสังคม (social practices)

ถึงแม้บางคนอยากจะคิดแบบนั้น อำนาจระดับย่อยมันก็ไม่ได้หยุดอยู่ที่จุดกำเนิดของลัทธิมาร์กซ์ (ตะวันตก) บางคนหวนนึกถึง “ฤดูร้อนแสนสั้นของมาร์กซิสม์เชิงวิชาการ” (Elmar Altvater) ที่ปรากฏอยู่ในมหาวิทยาลัยเยอรมันตะวันตกช่วงทศวรรษที่ 1970 ผลผลิตในช่วงดังกล่าวส่วนมากเป็นสิ่งที่มโนกันขึ้นมาเอง ซึ่งก็มีรากฐานมาจากผลพวงทางวาทกรรมของอำนาจ การที่ใครสักคนหนึ่งจะสาธิตว่าเขาล้ำก็คือ ไม่ว่าเขาจะพูดในหัวเรื่องอะไรอยู่ อย่างน้อยต้องพูดถึง “ความขัดแย้งระหว่างมูลค่าการใช้กับมูลค่าการแลกเปลี่ยน” แบบผ่าน ๆ อย่างไรก็ดี บทวิเคราะห์ทฤษฎีของมาร์กซ์และผลงานอื่น ๆ ที่ต่อยอดมาจากทฤษฎีของมาร์กซ์ในยุคนั้น มีหลายชิ้นที่ควรค่าแก่การอ่าน แต่ก็มีหลายชิ้นที่ไม่เม้คเซ้นส์เช่นกัน

จะอย่างไรก็ตามที มาร์กซ์ไม่เคยแสวงหาความจริงสูงสุด (final certainties) เขาอยากจะทำลายความจริงทั้งปวง (certainties) ลงมากกว่า และเขาแสวงหาวิธีการที่ว่านี้ผ่านการวิพากษ์อย่างขุดรากถอนโคน ทั้งนี้ก็เพื่อเปิดพื้นที่ให้กับการคิดและการกระทำใหม่ ๆ ซึ่งผลลัพธ์ที่ถูกต้องจะเป็นอย่างไรนั้นก็ไม่ได้ชัดเจนสมบูรณ์

ตรงกันข้ามกับ “ลัทธิมาร์กซ์” ที่มุ่งหาความแน่นอนตายตัว มุ่งหาความจริงสูงสุด ซึ่งเป็นสิ่งที่มาร์กซ์ปฏิเสธมาโดยตลอด มาร์กซ์ผู้เฉียบแหลมและยังไม่เสร็จภารกิจผู้นี้นี่เองที่มุ่งวิพากษ์วิจารณ์สรรพสิ่งที่ดำรงอยู่และจุดประกายให้เกิดการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ ๆ ขึ้นมาอย่างต่อเนื่อง แนวคิดหรือการวิเคราะห์ของเขามีอะไรบ้างที่เป็นประโยชน์ มีอะไรบ้างที่จะใช้เปลี่ยนแปลงโลกได้ มีอะไรบ้างที่ใช้ไม่ได้ สิ่งเหล่านี้ล้วนไม่ตายตัวหรือเป็นจริงในทุกเวลา เราจะต้องถกเถียงหารือและประเมินสถานการณ์ใหม่อยู่เสมอ : “De omnibus dubitandum” – “ทุกอย่างต้องถูกตั้งคำถาม”


  1. โครงการทางการเมืองที่ริเริ่มโดยนักชีววิทยาโซเวียตนามว่า โทรฟิม ลีเซนโก (Trofim Lysenko) เป็นโครงการที่ปฏิเสธพันธุศาสตร์ (genetics) และเกษตรกรรมแบบวิทยาศาสตร์ในกลางศตวรรษที่ 20 เป็นแนวคิดที่ปฏิเสธการคัดสรรโดยธรรมชาติ (natural selection) และมุ่งไปในแนวทฤษฎีของลามาร์ค (Lamarckism) ที่เชื่อว่า สิ่งมีชิวิตสามารถ ส่งต่อ/ถ่ายทอด ลักษณะทางกายภาพไปสู่รุ่นลูกรุ่นหลานได้ —- และมุ่งขยายเทคนิคการกระตุ้นให้พืชออกดอกโดยใช้ความเย็น (vernalization) รวมไปถึงการทาบกิ่ง/ต่อกิ่งพืช (grafting)
  2. GDR ย่อมาจาก “German Democratic Republic” หรือ “เยอรมนีตะวันออก” ซึ่งมีชื่ออย่างทางการว่า “สาธารณรัฐประชาธิปไตยเยอรมนี”

**หมายเหตุผู้แปล : ผู้แปล แปลคำว่า “marxism” เป็น “ลัทธิมาร์กซ์” และในบางจุดของบทความก็แปลเป็นคำทับศัพท์ไปเลยว่า “มาร์กซิสม์” ในส่วนของคำว่า “marxist” ผู้แปล แปลเป็นภาษาไทยว่า “มาร์กซิสต์” กับ “นักมาร์กซิสต์” //ดังนั้นในบทความจะมีทั้งคำว่า “ลัทธิมาร์กซ์” กับ “มาร์กซิสม์” ซึ่งแปลมาจากคำเดียวกัน นั่นก็คือคำว่า “marxism” และ “มาร์กซิสต์” กับ “นักมาร์กซิสต์” สลับกันไปมา โดยแปลมาจากคำเดียวกันนั่นก็คือ “marxist” **

สาดไปสมาชิก!!! รัฐประหาร และความฝันในการจัดการน้ำครบวงจรของไทย

สาดไปสมาชิก!!! รัฐประหาร และความฝันในการจัดการน้ำครบวงจรของไทย

ในช่วงปลายเดือนกันยายน ปี 2569 ได้เกิดเหตุอุทกภัยที่คร่าชีวิตผู้คนไปอย่างน้อย 22 ราย และส่งผลกระทบต่อครัวเรือนจำนวน 950,000 หลังคาเรือน รวมถึงประชาชนอีก 2.6 ล้านคน ปริมาณน้ำฝนเกือบ 300 มิลลิเมตรที่ตกลงมาอย่างหนักต่อเนื่องนานกว่า 48 ชั่วโมง...

Development for Whom? การพัฒนาเพื่อใคร?

Development for Whom? การพัฒนาเพื่อใคร?

Development for Whom? A Statement Against the IMF and World Bank Meetings in Bangkok การพัฒนาเพื่อใคร? แถลงการณ์ต่อต้านการประชุมของ IMF และธนาคารโลก ณ กรุงเทพฯ Draft statement for Din Deng | 14 October 2026 As the International Monetary Fund (IMF) and World Bank...

Smoke Palm, Tomatoes and Flowers

Smoke Palm, Tomatoes and Flowers

As palm plantations burn for a 4th consecutive week in Kalimantan, margarine is spread on toast in Brussels. As I leave my home in the Tenasserim foothills my eyes burn from the smoke, a chapstick is opened in the Seattle evening. Palm greases our commodities; Soaps...

How Counterinsurgency Built the Suburbs

How Counterinsurgency Built the Suburbs

The sprawling, repetitive, near-endless, homogeneous suburbs of contemporary semi-urban Thailand are quite literally a counterinsurgency strategy. There is a straight line between the suburban sprawl and the "New Villages" or concentration camps of British Malaya,...

On Feeding 1.4 Billion People – Chinese Agriculture

On Feeding 1.4 Billion People – Chinese Agriculture

Interview: China's Socialist Agricultural System Tings Chak, Asia Co-coordinator, Tricontinental: Institute for Social Research On Feeding 1.4 Billion People To understand China's contemporary agricultural system, one has to start with the revolution. In 1949, when...

การเดินทางพักผ่อนของเรือรบ USS ลินคอล์น ไปยังประเทศไทย: จุดแวะพักของลัทธิล่าอาณานิคมใหม่ของสหรัฐฯ และอิตถีฆาต (femicide)

การเดินทางพักผ่อนของเรือรบ USS ลินคอล์น ไปยังประเทศไทย: จุดแวะพักของลัทธิล่าอาณานิคมใหม่ของสหรัฐฯ และอิตถีฆาต (femicide)

การที่เรือรบ USS อับราฮัม ลินคอล์น (CVN-72) เดินทางมาถึงประเทศไทยเพื่อ “ท่องเที่ยวพักผ่อน” ก่อนจะกลับไปปฏิบัติภารกิจคร่าชีวิตประชาชนในเอเชียตะวันตกนั้นเป็นเรื่องที่ต้องคัดค้านโดยทันที สำหรับพวกเราชาวไทย และสำหรับผู้คนทั่วโลกที่อยู่ในพื้นที่ที่ถูกอเมริกาปล้นสะดม นี่นับเป็นการเขย่าโซ่ตรวนอาณานิคมของยุคสงครามเย็นของสหรัฐฯ ที่มีต่อสุนัขรับใช้ที่ภักดีที่สุดของตน

The USS Lincoln’s “Leisure Trip” to Thailand: A Port Call of US Neocolonialism and Femicide

The USS Lincoln’s “Leisure Trip” to Thailand: A Port Call of US Neocolonialism and Femicide

The arrival of the USS Abraham Lincoln (CVN-72) for a “leisure trip” in Thailand before returning to its campaign of destruction against the people of West Asia demands immediate interrogation and opposition. For us Thai people, and those in sites of American plunder across the globe, this a rattling of the US’ cold war colonial chains on its most loyal lap dog, while conducting a war of aggression in Iran and the ongoing genocide in Palestine.

หน่วยสังหาร – เงาทมิฬอันยาวนานแห่งยุค 2490

หน่วยสังหาร – เงาทมิฬอันยาวนานแห่งยุค 2490

โครงสร้างด้านความมั่นคงที่แพร่หลายในยุคสงครามเย็นกำลังครอบงำประเทศไทยอย่างเต็มตัว เครือข่ายทางการเมืองเทาในพื้นที่ชายแดนรอบนอก ได้ก่อตั้งขึ้นครั้งแรกในยุค 2490 เพื่อเป็นกองกำลังรักษาความมั่นคงต่อต้านคอมมิวนิสต์ที่ได้รับการสนับสนุนจากสหรัฐฯ และได้เข้าสู่การเมืองทั้งในและนอกรัฐสภาในยุค 2520 ภายหลังการล่มสลายของขบวนการคอมมิวนิสต์ และนับตั้งแต่นั้นมาก็ได้ครอบงำการปกครองของประเทศไทยอย่างถี่ถ้วน 

Deathsquads – The Long Shadow of the 50s

Deathsquads – The Long Shadow of the 50s

Pervasive Cold-War Era security architectures have a stranglehold over Thailand. Grey para-political networks in the periphery border regions, initially established in the 1950s as U.S backed anti-communist security forces, entered into parliamentary and extra-parliamentary politics in the 1980s after the fall of the communist movement, since then they have come to dominate Thailand’s governance, today coalescing around the ultra-reactionary Bhumjaithai party

จินตนาการถึงทฤษฎีการพัฒนาใหม่จากซีกโลกใต้

จินตนาการถึงทฤษฎีการพัฒนาใหม่จากซีกโลกใต้

ซีกโลกใต้ต้องสร้างไม่เพียงแต่โครงสร้างพื้นฐาน อุตสาหกรรม และสถาบันใหม่เท่านั้น แต่ยังต้องสร้างวิธีคิดใหม่ด้วย ก่อนที่สังคมจะสามารถสร้างอนาคตที่แตกต่างได้ พวกเขาต้องฟื้นฟูความสามารถในการจินตนาการถึงอนาคตนั้นเสียก่อน เราต้องการทฤษฎีการพัฒนาที่ศึกษาประสบการณ์ทางประวัติศาสตร์ทั่วเอเชีย แอฟริกา ละตินอเมริกา และแคริบเบียน ไม่ใช่ในฐานะความเบี่ยงเบนจากบรรทัดฐานสากล แต่ในฐานะแหล่งที่มาของนวัตกรรมทางทฤษฎี นี่คือพื้นฐานสำหรับโครงการทางปัญญาที่แท้จริงของซีกโลกใต้

ระบอบอาหารโลกกำลังฆ่าเด็ก

ระบอบอาหารโลกกำลังฆ่าเด็ก

วิกฤตอาหารขาดแคลนและอาหารไม่ปลอดภัย เป็นมากกว่าแค่ปัญหาด้านสุขภาพ แต่บ่งชี้ถึงปัญหาทางโครงสร้างของระบอบอาหารภายใต้ทุนนิยม ที่มองอาหารเป็นสินค้าทำกำไรให้กับบริษัทผูกขาด แทนที่จะเป็นสิทธิมนุษยชนของคนในสังคม